Każdy związek przechodzi przez trudniejsze okresy. Partnerzy mogą się kłócić, mieć odmienne potrzeby, popełniać błędy czy mówić pod wpływem emocji rzeczy, których później żałują. Sam konflikt nie oznacza jeszcze, że relacja jest „toksyczna”.
Określenie „toksyczny związek” nie jest diagnozą psychologiczną ani medyczną. Jest potocznym sposobem opisywania relacji, w której pewne powtarzające się zachowania mogą negatywnie wpływać na samopoczucie, poczucie bezpieczeństwa lub funkcjonowanie jednego bądź obojga partnerów.
Dlatego zamiast pytać wyłącznie: „Czy jestem w toksycznym związku?”, warto przyjrzeć się konkretnym zachowaniom:
- Czy czuję się przy partnerze bezpiecznie?
- Czy mogę powiedzieć „nie”?
- Czy moje granice są respektowane?
- Czy mogę mieć własne zdanie?
- Czy konflikt prowadzi do rozmowy, czy do poniżania i zastraszania?
- Czy relacja pozwala mi pozostawać sobą?
Pojedynczy konflikt czy trudny okres nie przesądzają o charakterze całego związku. Większe znaczenie ma powtarzalność, intensywność i konsekwencje określonych zachowań.
Jak rozpoznać toksyczny związek?
Nie istnieje prosty test, który pozwala na podstawie kilku pytań jednoznacznie ocenić każdą relację.
Można jednak zwrócić uwagę na sygnały świadczące o tym, że sposób funkcjonowania związku staje się dla jednej lub obu osób coraz bardziej obciążający.
1. Coraz częściej boisz się reakcji partnera
W zdrowej relacji również może pojawiać się obawa przed trudną rozmową. Niepokojące może być natomiast regularne dostosowywanie swojego zachowania po to, aby nie wywołać złości, kary, awantury czy odwetu.
Możesz zauważyć, że zastanawiasz się:
„Czy mogę mu/jej o tym powiedzieć?”
„Jak zareaguje, jeśli się nie zgodzę?”
„Lepiej nic nie mówić, bo znowu będzie awantura”.
Szczególnie istotnym sygnałem jest lęk przed partnerem. Zastraszanie, groźby, kontrolowanie i przemoc są wymieniane przez specjalistyczne źródła jako zachowania wymagające potraktowania poważnie, niezależnie od tego, jak funkcjonuje relacja w innych momentach.
2. Twoje granice są regularnie ignorowane
Granice mogą dotyczyć wielu obszarów:
- prywatności,
- kontaktów z rodziną i znajomymi,
- seksualności,
- czasu dla siebie,
- finansów,
- pracy,
- sposobu komunikacji,
- telefonu i mediów społecznościowych.
Partner nie musi zgadzać się z każdą Twoją decyzją. Istnieje jednak różnica między wyrażeniem niezadowolenia a systematycznym naruszaniem granic.
Jeżeli powiedzenie „nie” regularnie prowadzi do karania ciszą, gróźb, upokarzania lub presji, warto przyjrzeć się temu szczególnie uważnie.
3. Partner próbuje ograniczać Twoje kontakty z innymi
W relacji można odczuwać zazdrość lub potrzebować więcej wspólnego czasu. Problem może pojawić się wtedy, gdy jedna osoba stopniowo próbuje decydować, z kim druga może się spotykać, rozmawiać czy utrzymywać relacje.
Może przybierać to formę komentarzy:
„Twoi znajomi źle na ciebie wpływają”.
„Po co znowu jedziesz do rodziny?”
„Gdyby ci na mnie zależało, zostałabyś/zostałbyś ze mną”.
Izolowanie od przyjaciół, rodziny czy innych osób wspierających może być jednym z elementów przemocy emocjonalnej lub zachowań kontrolujących.
4. Konflikty kończą się poniżaniem, wyzwiskami lub ośmieszaniem
Konflikt sam w sobie nie jest czymś nieprawidłowym. Różnica zdań jest naturalną częścią bliskiej relacji.
Znaczenie ma sposób, w jaki partnerzy się ze sobą nie zgadzają.
Jeżeli spory regularnie obejmują:
- wyzwiska,
- poniżanie,
- wyśmiewanie,
- pogardę,
- groźby,
- celowe uderzanie w najbardziej wrażliwe obszary drugiej osoby,
warto zastanowić się nad bezpieczeństwem emocjonalnym w związku.
Powtarzające się umniejszanie i obrażanie może stanowić formę przemocy emocjonalnej.
5. Zaczynasz wątpić we własne odczucia i ocenę sytuacji
„Wymyślasz”.
„To nigdy się nie wydarzyło”.
„Znowu jesteś przewrażliwiona/przewrażliwiony”.
„Masz problemy ze sobą”.
Jednym z pojęć często pojawiających się w kontekście trudnych relacji jest gaslighting.
Warto jednak używać tego terminu ostrożnie. Gaslighting nie oznacza każdej sytuacji, w której partner pamięta wydarzenie inaczej, zaprzecza czemuś czy ma odmienny punkt widzenia. APA zwraca uwagę, że termin ten jest obecnie często nadużywany. W znaczeniu psychologicznym odnosi się do manipulacyjnego zachowania zmierzającego do podważania zaufania drugiej osoby do własnego postrzegania rzeczywistości.
Jeśli masz poczucie, że systematycznie przestajesz ufać własnym wspomnieniom, emocjom czy ocenie sytuacji pod wpływem zachowania partnera, warto temu się przyjrzeć.
6. Odpowiedzialność za wszystkie problemy spada na Ciebie
W relacji obie osoby mogą popełniać błędy i mieć wpływ na dynamikę konfliktu.
Problemem może być sytuacja, w której jedna osoba konsekwentnie nie bierze odpowiedzialności za swoje zachowanie.
Każdy konflikt kończy się wtedy podobnie:
„To przez ciebie się zdenerwowałem”.
„Gdybyś się tak nie zachowywała, nie musiałbym tego robić”.
„Sama mnie do tego doprowadziłaś”.
Szczególnie ważne jest rozróżnienie odpowiedzialności za konflikt od odpowiedzialności za przemoc czy przekraczanie granic. Zachowania krzywdzącego nie usprawiedliwia zachowanie partnera.
7. Czujesz, że musisz stale „zasługiwać” na bliskość
Bliskość w związku może naturalnie zmieniać się wraz z emocjami i sytuacją życiową.
Inaczej wygląda jednak sytuacja, gdy czułość, kontakt czy akceptacja są regularnie wykorzystywane jako sposób kontroli.
Na przykład:
„Będę z tobą rozmawiać, kiedy zrobisz to, czego chcę”.
„Jeśli pojedziesz do znajomych, możesz o mnie zapomnieć”.
„Nie będę się do ciebie odzywać, dopóki nie przeprosisz”.
Szczególnie obciążająca może być relacja, w której jedna osoba ma poczucie, że musi stale przewidywać potrzeby partnera, aby uniknąć odrzucenia.
8. Kontrola jest przedstawiana jako troska
„Martwię się o ciebie” może być wyrazem autentycznej troski.
Czasem jednak pod tym komunikatem mogą kryć się próby kontroli:
- sprawdzanie telefonu,
- wymaganie stałego udostępniania lokalizacji,
- kontrolowanie wydatków,
- decydowanie o ubraniu,
- ingerowanie w kontakty towarzyskie,
- wymaganie natychmiastowych odpowiedzi na wiadomości,
- kontrolowanie aktywności w mediach społecznościowych.
Znaczenie ma kontekst i dobrowolność.
W relacji opartej na wzajemnym szacunku partnerzy mogą ustalać różne zasady. Jeżeli jednak jedna osoba narzuca je drugiej poprzez lęk, presję lub groźby, sytuacja wygląda inaczej.
9. Coraz częściej rezygnujesz z siebie, aby utrzymać spokój
Kompromis jest naturalnym elementem związku.
Nie powinien jednak oznaczać stopniowej utraty własnych potrzeb, zainteresowań, relacji i możliwości podejmowania samodzielnych decyzji.
Warto zwrócić uwagę, jeśli zauważasz, że:
- przestałaś/przestałeś spotykać się z ważnymi osobami,
- rezygnujesz z zainteresowań,
- boisz się wyrażać własne zdanie,
- zmieniasz swoje zachowanie głównie po to, aby partner się nie zdenerwował,
- coraz trudniej przypomnieć sobie, czego sama/sam chcesz.
W zdrowej relacji bliskość nie musi oznaczać rezygnacji z odrębności.
10. Po większości kontaktów czujesz napięcie, wyczerpanie lub niepewność
Nie każda trudna emocja oznacza, że związek jest szkodliwy.
Jeżeli jednak przez dłuższy czas relacja wi