Każdy związek przechodzi przez trudniejsze okresy. Partnerzy mogą się kłócić, mieć odmienne potrzeby, popełniać błędy czy mówić pod wpływem emocji rzeczy, których później żałują. Sam konflikt nie oznacza jeszcze, że relacja jest „toksyczna”.

Określenie „toksyczny związek” nie jest diagnozą psychologiczną ani medyczną. Jest potocznym sposobem opisywania relacji, w której pewne powtarzające się zachowania mogą negatywnie wpływać na samopoczucie, poczucie bezpieczeństwa lub funkcjonowanie jednego bądź obojga partnerów.

Dlatego zamiast pytać wyłącznie: „Czy jestem w toksycznym związku?”, warto przyjrzeć się konkretnym zachowaniom:

• Czy czuję się przy partnerze bezpiecznie?
• Czy mogę powiedzieć „nie”?
• Czy moje granice są respektowane?
• Czy mogę mieć własne zdanie?
• Czy konflikt prowadzi do rozmowy, czy do poniżania i zastraszania?
• Czy relacja pozwala mi pozostawać sobą?

Pojedynczy konflikt czy trudny okres nie przesądzają o charakterze całego związku. Większe znaczenie ma powtarzalność, intensywność i konsekwencje określonych zachowań.

Jak rozpoznać toksyczny związek?

Nie istnieje prosty test, który pozwala na podstawie kilku pytań jednoznacznie ocenić każdą relację.

Można jednak zwrócić uwagę na sygnały świadczące o tym, że sposób funkcjonowania związku staje się dla jednej lub obu osób coraz bardziej obciążający.

1. Coraz częściej boisz się reakcji partnera

W zdrowej relacji również może pojawiać się obawa przed trudną rozmową. Niepokojące może być natomiast regularne dostosowywanie swojego zachowania po to, aby nie wywołać złości, kary, awantury czy odwetu.

Możesz zauważyć, że zastanawiasz się:

„Czy mogę mu/jej o tym powiedzieć?”

„Jak zareaguje, jeśli się nie zgodzę?”

„Lepiej nic nie mówić, bo znowu będzie awantura”.

Szczególnie istotnym sygnałem jest lęk przed partnerem. Zastraszanie, groźby, kontrolowanie i przemoc są wymieniane przez specjalistyczne źródła jako zachowania wymagające potraktowania poważnie, niezależnie od tego, jak funkcjonuje relacja w innych momentach.

2. Twoje granice są regularnie ignorowane

Granice mogą dotyczyć wielu obszarów:

• prywatności,
• kontaktów z rodziną i znajomymi,
• seksualności,
• czasu dla siebie,
• finansów,
• pracy,
• sposobu komunikacji,
• telefonu i mediów społecznościowych.

Partner nie musi zgadzać się z każdą Twoją decyzją. Istnieje jednak różnica między wyrażeniem niezadowolenia a systematycznym naruszaniem granic.

Jeżeli powiedzenie „nie” regularnie prowadzi do karania ciszą, gróźb, upokarzania lub presji, warto przyjrzeć się temu szczególnie uważnie.

3. Partner próbuje ograniczać Twoje kontakty z innymi

W relacji można odczuwać zazdrość lub potrzebować więcej wspólnego czasu. Problem może pojawić się wtedy, gdy jedna osoba stopniowo próbuje decydować, z kim druga może się spotykać, rozmawiać czy utrzymywać relacje.

Może przybierać to formę komentarzy:

„Twoi znajomi źle na ciebie wpływają”.

„Po co znowu jedziesz do rodziny?”

„Gdyby ci na mnie zależało, zostałabyś/zostałbyś ze mną”.

Izolowanie od przyjaciół, rodziny czy innych osób wspierających może być jednym z elementów przemocy emocjonalnej lub zachowań kontrolujących.

4. Konflikty kończą się poniżaniem, wyzwiskami lub ośmieszaniem

Konflikt sam w sobie nie jest czymś nieprawidłowym. Różnica zdań jest naturalną częścią bliskiej relacji.

Znaczenie ma sposób, w jaki partnerzy się ze sobą nie zgadzają.

Jeżeli spory regularnie obejmują:

• wyzwiska,
• poniżanie,
• wyśmiewanie,
• pogardę,
• groźby,
• celowe uderzanie w najbardziej wrażliwe obszary drugiej osoby,

warto zastanowić się nad bezpieczeństwem emocjonalnym w związku.

Powtarzające się umniejszanie i obrażanie może stanowić formę przemocy emocjonalnej.

5. Zaczynasz wątpić we własne odczucia i ocenę sytuacji

„Wymyślasz”.

„To nigdy się nie wydarzyło”.

„Znowu jesteś przewrażliwiona/przewrażliwiony”.

„Masz problemy ze sobą”.

Jednym z pojęć często pojawiających się w kontekście trudnych relacji jest gaslighting.

Warto jednak używać tego terminu ostrożnie. Gaslighting nie oznacza każdej sytuacji, w której partner pamięta wydarzenie inaczej, zaprzecza czemuś czy ma odmienny punkt widzenia. APA zwraca uwagę, że termin ten jest obecnie często nadużywany. W znaczeniu psychologicznym odnosi się do manipulacyjnego zachowania zmierzającego do podważania zaufania drugiej osoby do własnego postrzegania rzeczywistości.

Jeśli masz poczucie, że systematycznie przestajesz ufać własnym wspomnieniom, emocjom czy ocenie sytuacji pod wpływem zachowania partnera, warto temu się przyjrzeć.

6. Odpowiedzialność za wszystkie problemy spada na Ciebie

W relacji obie osoby mogą popełniać błędy i mieć wpływ na dynamikę konfliktu.

Problemem może być sytuacja, w której jedna osoba konsekwentnie nie bierze odpowiedzialności za swoje zachowanie.

Każdy konflikt kończy się wtedy podobnie:

„To przez ciebie się zdenerwowałem”.

„Gdybyś się tak nie zachowywała, nie musiałbym tego robić”.

„Sama mnie do tego doprowadziłaś”.

Szczególnie ważne jest rozróżnienie odpowiedzialności za konflikt od odpowiedzialności za przemoc czy przekraczanie granic. Zachowania krzywdzącego nie usprawiedliwia zachowanie partnera.

7. Czujesz, że musisz stale „zasługiwać” na bliskość

Bliskość w związku może naturalnie zmieniać się wraz z emocjami i sytuacją życiową.

Inaczej wygląda jednak sytuacja, gdy czułość, kontakt czy akceptacja są regularnie wykorzystywane jako sposób kontroli.

Na przykład:

„Będę z tobą rozmawiać, kiedy zrobisz to, czego chcę”.

„Jeśli pojedziesz do znajomych, możesz o mnie zapomnieć”.

„Nie będę się do ciebie odzywać, dopóki nie przeprosisz”.

Szczególnie obciążająca może być relacja, w której jedna osoba ma poczucie, że musi stale przewidywać potrzeby partnera, aby uniknąć odrzucenia.

8. Kontrola jest przedstawiana jako troska

„Martwię się o ciebie” może być wyrazem autentycznej troski.

Czasem jednak pod tym komunikatem mogą kryć się próby kontroli:

• sprawdzanie telefonu,
• wymaganie stałego udostępniania lokalizacji,
• kontrolowanie wydatków,
• decydowanie o ubraniu,
• ingerowanie w kontakty towarzyskie,
• wymaganie natychmiastowych odpowiedzi na wiadomości,
• kontrolowanie aktywności w mediach społecznościowych.

Znaczenie ma kontekst i dobrowolność.

W relacji opartej na wzajemnym szacunku partnerzy mogą ustalać różne zasady. Jeżeli jednak jedna osoba narzuca je drugiej poprzez lęk, presję lub groźby, sytuacja wygląda inaczej.

9. Coraz częściej rezygnujesz z siebie, aby utrzymać spokój

Kompromis jest naturalnym elementem związku.

Nie powinien jednak oznaczać stopniowej utraty własnych potrzeb, zainteresowań, relacji i możliwości podejmowania samodzielnych decyzji.

Warto zwrócić uwagę, jeśli zauważasz, że:

• przestałaś/przestałeś spotykać się z ważnymi osobami,
• rezygnujesz z zainteresowań,
• boisz się wyrażać własne zdanie,
• zmieniasz swoje zachowanie głównie po to, aby partner się nie zdenerwował,
• coraz trudniej przypomnieć sobie, czego sama/sam chcesz.

W zdrowej relacji bliskość nie musi oznaczać rezygnacji z odrębności.

10. Po większości kontaktów czujesz napięcie, wyczerpanie lub niepewność

Nie każda trudna emocja oznacza, że związek jest szkodliwy.

Jeżeli jednak przez dłuższy czas relacja wiąże się przede wszystkim z lękiem, napięciem, poczuciem winy, dezorientacją czy ciągłą potrzebą kontrolowania własnego zachowania, warto potraktować te odczucia jako informację wymagającą uwagi.

Nie trzeba czekać na „wystarczająco poważny” kryzys, aby porozmawiać o tym ze specjalistą.

Czy toksyczny partner to narcyz?

Nie można stwierdzić, że osoba jest „narcyzem” wyłącznie dlatego, że zachowuje się egoistycznie, rani partnera, źle reaguje na krytykę czy powoduje trudności w relacji.

Określenie „narcyz” stało się bardzo popularne w internecie, ale osobowość narcystyczna i narcystyczne zaburzenie osobowości nie powinny być diagnozowane na podstawie materiałów internetowych ani relacji jednej osoby o zachowaniu partnera.

APA zwraca również uwagę na problem nadużywania pojęć takich jak „narcyzm” czy „gaslighting” do określania zwykłych konfliktów i różnic perspektyw.

Z punktu widzenia osoby znajdującej się w trudnej relacji rozpoznanie diagnozy partnera często nie jest zresztą najważniejsze.

Znacznie bardziej pomocne może być pytanie:

„Jak konkretne zachowania tej osoby wpływają na mnie i czy moje granice oraz poczucie bezpieczeństwa są respektowane?”

Toksyczny związek a gaslighting

Gaslighting może pojawiać się w relacjach, w których jedna osoba próbuje podważać zaufanie drugiej do własnych wspomnień, odczuć czy interpretacji wydarzeń.

Nie każda sytuacja:

„Ja pamiętam to inaczej”

jest gaslightingiem.

Ludzie rzeczywiście mogą inaczej zapamiętywać wydarzenia.

Niepokojący jest raczej powtarzający się wzorzec manipulacji, przez który druga osoba zaczyna kwestionować własną ocenę rzeczywistości. Gaslighting jest wymieniany również w materiałach dotyczących przemocy psychicznej i kontrolującej.

Czy terapia par może pomóc w trudnym związku?

To zależy od sytuacji.

Jeżeli obie osoby czują się bezpiecznie i chcą pracować nad sposobem komunikacji, granicami, bliskością czy powtarzającymi się konfliktami, terapia par może stworzyć przestrzeń do lepszego zrozumienia tych mechanizmów.

Terapeuta nie powinien jednak rozstrzygać, kto jest „dobry”, a kto „zły”. Praca może koncentrować się na tym, jak partnerzy reagują na siebie, jak komunikują potrzeby oraz jakie wzorce powodują narastanie konfliktu. Terapia par jest stosowana m.in. przy trudnościach dotyczących codziennej komunikacji, rodzicielstwa, finansów czy wierności.

Istnieje jednak ważny wyjątek.

Przemoc w związku – kiedy terapia par może nie być właściwym rozwiązaniem?

Jeżeli występują:

• przemoc fizyczna,
• przemoc seksualna,
• poważne groźby,
• zastraszanie,
• kontrolowanie,
• stalking,
• ograniczanie dostępu do pieniędzy,
• izolowanie od bliskich,
• obawa o własne bezpieczeństwo,

priorytetem nie powinno być „naprawianie komunikacji w związku”, ale bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy.

Przemoc partnerska nie ogranicza się do przemocy fizycznej. Może również obejmować przemoc emocjonalną, seksualną, ekonomiczną, zachowania kontrolujące, groźby oraz zastraszanie.

W takich okolicznościach wspólna terapia może nie być odpowiednią pierwszą formą pomocy. Warto rozważyć indywidualny kontakt ze specjalistą oraz odpowiednie wsparcie dotyczące bezpieczeństwa.

Kiedy warto porozmawiać z psychologiem?

Nie trzeba czekać do momentu całkowitego rozpadu relacji.

Rozmowę ze specjalistą można rozważyć, gdy:

• coraz trudniej ocenić Ci, co dzieje się w związku,
• regularnie kwestionujesz własne odczucia,
• boisz się reakcji partnera,
• konflikty ciągle przebiegają według tego samego schematu,
• masz trudność w stawianiu granic,
• relacja negatywnie wpływa na inne obszary Twojego życia,
• zastanawiasz się nad rozstaniem i trudno Ci podjąć decyzję,
• chcesz zrozumieć własne potrzeby i sposób funkcjonowania w relacjach.

Konsultacja psychologiczna nie oznacza, że specjalista powie Ci, czy należy zakończyć związek.

Może natomiast stworzyć przestrzeń do uporządkowania własnych doświadczeń, emocji, potrzeb i granic.

Terapia indywidualna czy terapia par?

Nie ma jednej odpowiedzi.

Terapia par może być rozważana, gdy oboje partnerzy chcą przyjrzeć się relacji i możliwa jest bezpieczna rozmowa.

Konsultacja indywidualna może być odpowiedniejsza, jeżeli przede wszystkim potrzebujesz zrozumieć własne emocje, granice i decyzje albo druga osoba nie chce uczestniczyć w terapii.

Jeżeli natomiast występuje przemoc lub realne zagrożenie, priorytetem powinno być indywidualne bezpieczeństwo.

Psycholog i terapia par w Poznaniu – kiedy szukać wsparcia?

Nie każda trudna relacja wymaga rozstania. Nie każdą również można lub warto kontynuować.

Rolą psychologa nie jest podejmowanie tej decyzji za osobę zgłaszającą się po pomoc.

Jeżeli masz poczucie, że relacja coraz mocniej wpływa na Twoje samopoczucie, możesz rozważyć konsultację psychologiczną w Poznaniu. Spotkanie może pomóc przyjrzeć się temu, co dzieje się w związku, jakie emocje Ci towarzyszą, czego potrzebujesz i gdzie przebiegają Twoje granice.

Jeżeli natomiast oboje chcecie pracować nad komunikacją i wzajemnym rozumieniem, jedną z możliwości może być terapia par w Poznaniu.

Nie trzeba wcześniej wiedzieć, jaki powinien być wynik tej pracy.

Czasem pierwszym krokiem jest po prostu możliwość spokojnego nazwania tego, co od dłuższego czasu jest trudne.

Najczęściej zadawane pytania

Co to jest toksyczny związek?

„Toksyczny związek” to określenie potoczne, a nie diagnoza. Najczęściej używa się go do opisania relacji, w której powtarzające się zachowania powodują cierpienie, utratę poczucia bezpieczeństwa lub ograniczają autonomię jednej bądź obu osób.

Jakie są pierwsze oznaki toksycznej relacji?

Mogą to być m.in. trudność w stawianiu granic, ciągła krytyka, kontrolowanie, narastający lęk przed reakcją partnera, izolowanie od bliskich czy częste kwestionowanie własnych emocji. Pojedyncze zachowanie nie wystarcza jednak do oceny całej relacji.

Czy częste kłótnie oznaczają toksyczny związek?

Nie. Partnerzy mogą się często nie zgadzać, a mimo to pozostawać w relacji opartej na szacunku. Znaczenie ma m.in. sposób prowadzenia konfliktów oraz to, czy obie osoby mogą wyrażać potrzeby bez strachu przed upokorzeniem, przemocą lub odwetem.

Czy toksyczny partner jest narcyzem?

Nie można tego stwierdzić wyłącznie na podstawie trudnych zachowań w związku. Diagnozowanie zaburzeń osobowości wymaga profesjonalnej oceny i nie powinno odbywać się na podstawie internetowych list cech.

Czy terapia może naprawić toksyczny związek?

Nie można zagwarantować takiego rezultatu. W określonych sytuacjach terapia może pomóc partnerom przyjrzeć się komunikacji i wzorcom relacji. Jeżeli występuje przemoc lub zagrożenie bezpieczeństwa, terapia par może nie być odpowiednią pierwszą formą pomocy.

Czy psycholog powie mi, czy mam odejść od partnera?

Zadaniem psychologa nie jest podejmowanie decyzji za klienta. Praca psychologiczna może natomiast pomóc lepiej zrozumieć własną sytuację, potrzeby, emocje i dostępne możliwości.