Autor: Karolina Kasprzak-Tomys – psycholog, psychoterapeuta
W ciągu całego życia każdego z nas niejednokrotnie spotykają sytuacje przełomowe, takie jak początek czegoś nowego, zakończenie jakiegoś etapu, zmiana w różnych obszarach życia, wypełnianie kolejnych zadań rozwojowych. Takie momenty dają nam możliwość sprawdzenia się, rozwijania swojego potencjału i kształtowania osobowości, dają nam szansę na przeżycie straty i pogodzenie się z nią, często wytyczają i determinują dalszy bieg naszego życia. Jednym z takich ważnych, kryzysowych wydarzeń jest dla kobiety stan ciąży, stosunkowo krótki okres wypełniony wieloma znaczącymi zmianami, w którym razem z bliskimi sobie osobami przygotowuje się ona na przyjście na świat dziecka i na przyjęcie go w rodzinie, a także w którym rodzi się jej tożsamość jako matki pierwszego czy też kolejnego dziecka.
Ciąża zarówno fizjologiczna, jak i przebiegająca patologicznie, jest wydarzeniem bardzo często wyzwalającym dużo pozytywnych emocji i stanów, takich jak radość, szczęście, duma, spokój, spełnienie, ekscytacja, nadzieja, ale równocześnie nieodłącznie związanym z pewnym poziomem stresu. Wydarzenie to może być oceniane przez przyszłą matkę jako zagrożenie bądź wyzwanie. Kobiety ciężarne wykorzystują różne strategie radzenia sobie z sytuacją trudną, w jakiej się znalazły – w przypadku ciąży o patologicznym przebiegu zwykle dość niespodziewanie. Interesujący jest fakt, że różne kobiety, będące w podobnej sytuacji, radzą sobie w odmienny sposób.
Przyszłe matki nie tylko stosują różne sposoby radzenia sobie ze stresem, ale także każda z nich odczuwa trochę inny poziom stresu.
Ciąża jako wyzwanie i zagrożenie
Ciążą jest nazywany okres od momentu zapłodnienia do porodu, w czasie którego w organizmie kobiety rozwija się najpierw zarodek, a później płód, po tym okresie w pełni zdolny do samodzielnego życia poza organizmem kobiety. Prawidłowo przebiegająca ciąża trwa dziewięć miesięcy, to jest czterdzieści tygodni, czyli około dwieście osiemdziesiąt dni (Traczyk, Trzebski, 1980). W dzisiejszych czasach, dzięki wysokim standardom opieki medycznej oraz zwiększającej się świadomości ciężarnych i całego społeczeństwa dotyczącej czynników mogących mieć szkodliwe oddziaływanie na nienarodzone dziecko, w czasie prawidłowo przebiegającej ciąży istnieje bardzo niewielkie ryzyko powikłań i komplikacji mogących zagrozić zdrowiu i życiu matki lub dziecka.
Każda ciąża – również ta przebiegająca prawidłowo – jest wydarzeniem w życiu kobiety obciążonym pewnym poziomem stresu, głównie ze względu na wielość dokonujących się zmian w stosunkowo krótkim okresie (Shereshefsky, Yarrow, 1973). Zjawisko stresu i radzenia sobie ze stresem od dawna cieszy się w zasadzie niesłabnącym zainteresowaniem wśród psychologów-badaczy i psychologów-praktyków. Obecnie stres najczęściej jest opisywany jako stan, w którym jednostka przeżywa negatywne emocje o dużym natężeniu, takie jak złość, strach, lęk, poczucie winy, wstyd, czemu towarzyszą reakcje biochemiczne oraz fizjologiczne. Stan ten jest efektem braku równowagi między wymaganiami a możliwościami sprostania tym wymaganiom przez jednostkę. W momencie poczęcia radykalnie zmieniają się wymagania (zarówno zewnętrzne – stawiane przez otoczenie, jak i wewnętrzne – stawiane samej sobie) względem kobiety, co niesie ze sobą wyzwanie sprostania im dzięki wykorzystaniu osobistych zasobów, dzięki zastosowaniu wykorzystywanych już wcześniej strategii radzenia sobie ze stresem oraz dzięki wypracowaniu nowych, nieużywanych wcześniej strategii radzenia sobie ze stresem. W tym sensie czas ciąży, a później także macierzyństwa, jest w pewnym stopniu sprawdzeniem dojrzałości ciężarnej kobiety, co zawsze niesie ze sobą nie tylko radość z nowych zadań i dumę z zadowalającego wywiązywania się z nich, ale także trudności w dostosowaniu się do nowej, nieznanej sytuacji.
Poziom stresu u konkretnej kobiety będzie większy lub mniejszy w zależności od wielu okoliczności, omówionych dokładnie w dalszej części artykułu, dotyczącej ciąży przebiegającej patologicznie.
Mianem ciąży, oprócz czasu potrzebnego na dojrzewanie dziecka do samodzielnego życia poza organizmem matki, określa się również wszystkie zmiany zachodzące w tym czasie w organizmie kobiety – można wśród nich wyodrębnić zmiany fizyczne oraz zmiany psychologiczne. Zostały one szczegółowo przedstawione poniżej.
Zmiany fizyczne
Najbardziej oczywistymi i namacalnymi zmianami dokonującymi się w czasie ciąży są te związane z ciałem i z funkcjonowaniem organizmu ciężarnej kobiety.
Okres ciąży jest całkowicie naturalnym, fizjologicznym stanem w życiu kobiety, niemniej jednak jest to moment, w którym w organizmie zachodzi wiele zmian, zarówno tych subtelnych, jak i bardzo znaczących, mających na celu maksymalne, jak najbardziej efektywne dostosowanie się do potrzeb poczętego dziecka (Pisarski, 1998). Zmiany te mogą znacząco wpływać na jakość życia kobiety w tym szczególnym okresie.
Kobiety ciężarne często doświadczają problemów związanych z układem pokarmowym, takich jak zgaga czy zaparcia, spowodowanych między innymi zmniejszeniem kwasoty i ilości pepsyny w żołądku, spowolnieniem ruchów robaczkowych jelit oraz zmianą miejsca ułożenia narządów w jamie brzusznej wymuszoną przez rosnącą macicę (Klimek, 1988). Występowanie tego typu objawów oraz powszechna obecnie wiedza o teratogennych właściwościach niektórych substancji dla nienarodzonego dziecka (takich jak alkohol, nikotyna, kofeina, surowe mięso) w zdecydowanej większości przypadków skłania kobietę do zmiany swoich nawyków żywieniowych, co może jednak wiązać się dla niej z pewnymi niedogodnościami. Istotną trudnością w okresie ciąży może być także tycie oraz związane z nim obrzęki kończyn – kobieta pod koniec ciąży waży o około 7 – 12 kilogramów więcej niż przed ciążą, przytycie o więcej niż 13 kilogramów zwykle uważa się za nadmierne i niezdrowe dla organizmu. W czasie ciąży następują również liczne zmiany w układzie krążenia i układzie oddechowym – między innymi podnosi się temperatura ciała, co sprawia, że ciężarnym kobietom towarzyszy uczucie gorąca, mogą mieć też problemy ze zbyt szybkim przetłuszczaniem się włosów i z poceniem się; zmienia się także tor oddychania z żebrowego na przeponowy (Lichtenberg-Kokoszka, 2008).
Zmiany w okresie ciąży obejmują też układ moczowy – ciężarne kobiety mają większą skłonność do zakażeń bakteryjnych, mogących prowadzić do zapalenia pęcherza moczowego lub nerek. Ze względu na ucisk macicy, głównie na początku i na końcu ciąży, występuje również częstsze oddawanie moczu. Na brzuchu, piersiach, udach i pośladkach bardzo często pojawiają się rozstępy skórne, będące konsekwencją przytycia w stosunkowo krótkim czasie. Zęby stają się bardziej podatne na działanie próchnicy, ze względu na fakt, że „rozwijający się kościec dziecka zużywa duże ilości wapnia, białka oraz witamin i soli mineralnych czasem kosztem ciężarnej” (Lichtenberg-Kokoszka, 2008, s. 44). Natomiast zmiany w obrębie układu nerwowego prowadzić mogą do chwiejności emocjonalnej i łatwego przechodzenia od intensywnego smutku do ogromnej radości.
Natężenie tych zmian i ich subiektywne odczuwanie może wpływać na poziom stresu odczuwanego przez kobietę.
Zmiany psychologiczne
Zmiany psychologiczne zachodzące w trakcie ciąży w literaturze często opisuje się oddzielnie dla każdego trymestru ciąży, ponieważ każdy z nich niesie ze sobą inne potencjalne trudności i wyzwania stojące przed przyszłą matką. Pierwszy trymestr trwa od zapłodnienia do czternastego tygodnia ciąży, drugi – od piętnastego do dwudziestego siódmego tygodnia ciąży, trzeci – od dwudziestego ósmego tygodnia ciąży do porodu (Pisarski, 1998).
Pierwszy trymestr ciąży
Zanim jeszcze fakt poczęcia zostanie stuprocentowo potwierdzony, w życiu kobiety i jej partnera następuje okres niepewności, wywołany zauważeniem zmian interpretowanych przez nich jako pierwsze objawy potencjalnej ciąży. Należą do nich najczęściej brak krwawienia miesięcznego, obrzęk i bolesność piersi, występowanie wyższej temperatury ciała, nudności, problemy z apetytem – brak łaknienia, nadmierne łaknienie lub pragnienie jedzenia tylko konkretnego typu pokarmu (Pisarski, 1998). Te objawy oraz ich interpretacja skłaniają kobietę do podejmowania różnych działań zmierzających do potwierdzenia poczęcia, takich jak wykonanie testu ciążowego czy wizyta u ginekologa, lub wręcz przeciwnie – kobieta odkłada moment potwierdzenia faktu zaistnienia ciąży na później. Przyczyną może być brak akceptacji tego faktu oraz próba radzenia sobie ze stresem z tego wynikającym poprzez unikanie, lub niechęć do dowiedzenia się o ciąży na tak wczesnym jej etapie ze względu na wcześniejsze tak zwane wczesne poronienia. Jeżeli kobiecie w tych ważnych chwilach towarzyszy partner, razem z nią przeżywa on podejmowanie decyzji o momencie potwierdzenia ewentualnego poczęcia. Oboje partnerzy mogą doświadczać w czasie tych kilku dni lub tygodni znacznej labilności emocjonalnej, wahając się od stanu ponadprzeciętnej radości do stanu rozpaczy i rozgoryczenia. Dominującymi odczuciami są niepokój, niepewność, poczucie zawieszenia i braku kontroli nad sytuacją. Duże znaczenie dla stanu psychofizycznego kobiety ma poziom odczuwanego przez nią w tym czasie wsparcia społecznego (Bielawska-Batorowicz, Kornas-Biela, 1992).
Pierwsze trzy miesiące ciąży są opisywane w literaturze jako czas największego przełomu i zmiany dokonującej się w życiu kobiety, mającej szczególne znaczenie podczas pierwszej ci