Zespół stresu pourazowego, czyli PTSD, może rozwinąć się po doświadczeniu wydarzenia związanego z zagrożeniem życia, zdrowia lub integralności człowieka. Może dotyczyć między innymi osób, które przeżyły wypadek, przemoc, napaść, działania wojenne, katastrofę, ciężki poród albo nagłą śmierć bliskiej osoby.

Silne emocje, problemy ze snem i częste myślenie o wydarzeniu bezpośrednio po traumie nie muszą oznaczać PTSD. U wielu osób reakcje stopniowo słabną. O problemie wymagającym profesjonalnej oceny można mówić wtedy, gdy objawy utrzymują się, powodują cierpienie i wyraźnie ograniczają codzienne funkcjonowanie.

Jakie są objawy PTSD?

Objawy mogą dotyczyć kilku obszarów funkcjonowania:

Ponowne przeżywanie wydarzenia

Osoba może doświadczać natrętnych wspomnień, koszmarów, nagłych obrazów lub reakcji przypominających ponowne znalezienie się w sytuacji zagrożenia. Czasem wystarczy dźwięk, zapach, miejsce, wiadomość albo określona data, aby uruchomić silną reakcję emocjonalną.

Unikanie

Chory może unikać rozmów, miejsc, ludzi i czynności przypominających o traumie. Unikanie przynosi chwilową ulgę, ale z czasem może coraz bardziej ograniczać życie. Osoba może przestać prowadzić samochód, wychodzić z domu, korzystać z transportu publicznego albo utrzymywać bliskie kontakty.

Stałe poczucie zagrożenia

Częste są nadmierna czujność, napięcie, drażliwość, problemy z koncentracją, trudności ze snem i gwałtowne reagowanie na niespodziewane bodźce. Organizm zachowuje się tak, jakby niebezpieczeństwo nadal trwało.

Zmiany emocjonalne i poznawcze

Mogą pojawiać się poczucie winy, wstyd, odrętwienie emocjonalne, utrata zainteresowań, trudność w odczuwaniu bliskości i negatywne przekonania o sobie lub świecie. W ciężkich przypadkach PTSD istotnie utrudnia pracę, życie rodzinne i funkcjonowanie społeczne.

Co dzieje się, gdy PTSD nie jest leczone?

Nieleczone PTSD nie musi przebiegać identycznie u każdej osoby. U części pacjentów nasilenie objawów zmienia się w czasie. Mogą występować okresy względnego spokoju, po których dolegliwości powracają pod wpływem stresu, kolejnej straty lub kontaktu z przypomnieniem traumy.

Utrzymujące się objawy mogą prowadzić do coraz większego unikania. Osoba ogranicza aktywność, rezygnuje z kontaktów, nie podejmuje pracy lub nie korzysta z miejsc, które wcześniej były dla niej ważne. Z czasem życie może zostać podporządkowane próbom niedopuszczenia do kolejnego ataku lęku lub powrotu wspomnień.

Możliwe konsekwencje obejmują:

• przewlekłe problemy ze snem,
• trudności z koncentracją i pamięcią,
• rozdrażnienie oraz wybuchy złości,
• obniżenie nastroju,
• izolację społeczną,
• problemy w związku,
• trudności zawodowe,
• sięganie po alkohol lub inne substancje w celu tłumienia emocji,
• zwiększone ryzyko samookaleczeń i myśli samobójczych.

Nie oznacza to, że każda osoba z PTSD doświadczy wszystkich tych problemów. Ryzyko rośnie jednak wtedy, gdy objawy są nasilone, utrzymują się przez długi czas i nie zostaje udzielona odpowiednia pomoc.

Czy PTSD może ujawnić się po wielu latach?

Objawy najczęściej rozpoczynają się bezpośrednio po wydarzeniu lub w pierwszych tygodniach. U części osób pełny obraz problemu może jednak stać się widoczny później. Zdarza się również, że objawy były obecne wcześniej, ale zostały rozpoznane dopiero po kolejnym kryzysie.

Opóźnione rozpoznanie nie oznacza, że na terapię jest za późno. Skuteczne leczenie może być podejmowane również wiele lat po traumatycznym wydarzeniu.

PTSD a złożony zespół stresu pourazowego

Złożony zespół stresu pourazowego, określany jako complex PTSD lub CPTSD, został uwzględniony w ICD-11. Może rozwijać się zwłaszcza po długotrwałych lub powtarzających się doświadczeniach, z których trudno było uciec, takich jak przewlekła przemoc czy niewola.

Poza podstawowymi objawami PTSD mogą występować trwałe trudności w regulowaniu emocji, negatywny obraz siebie i poważne problemy w budowaniu relacji. CPTSD nie powinno być rozpoznawane samodzielnie na podstawie internetowej listy objawów. Potrzebna jest dokładna ocena kliniczna.

Jak wygląda leczenie PTSD?

Leczenie powinno być prowadzone przez specjalistę mającego doświadczenie w pracy z traumą. Do metod o najlepiej potwierdzonej skuteczności należą terapie poznawczo-behawioralne skoncentrowane na traumie oraz EMDR.

Terapia nie polega na zmuszaniu pacjenta do natychmiastowego opowiadania o wszystkich szczegółach wydarzenia. Praca powinna odbywać się w odpowiednim tempie i obejmować psychoedukację, rozwijanie sposobów regulowania pobudzenia, analizowanie znaczeń związanych z traumą oraz stopniowe ograniczanie unikania.

Wytyczne NICE zalecają indywidualną terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie dla dorosłych z PTSD lub klinicznie istotnymi objawami. W określonych sytuacjach rekomendowane jest również EMDR.

Farmakoterapia może być rozważana w zależności od stanu pacjenta, współwystępujących problemów i jego preferencji, ale powinna być prowadzona przez lekarza. Samodzielne stosowanie leków uspokajających, alkoholu lub innych substancji nie leczy przyczyny PTSD i może zwiększać trudności.

Kiedy zgłosić się po pomoc?

Konsultację warto rozważyć, gdy po doświadczeniu traumatycznym:

• wspomnienia regularnie wracają i powodują silne reakcje,
• pojawiają się koszmary lub problemy ze snem,
• stale odczuwasz napięcie i zagrożenie,
• unikasz coraz większej liczby sytuacji,
• trudno Ci pracować, uczyć się lub utrzymywać relacje,
• objawy nie słabną albo zaczynają się nasilać,
• próbujesz radzić sobie za pomocą alkoholu lub innych substancji.

Pilnej pomocy wymagają myśli samobójcze, samookaleczenia, utrata kontroli nad zachowaniem lub zagrożenie bezpieczeństwa własnego albo innych osób. W takiej sytuacji należy skontaktować się z numerem alarmowym 112 albo zgłosić się po natychmiastową pomoc medyczną.

PTSD jest zaburzeniem, które może znacząco wpływać na życie, ale dostępne są skuteczne metody terapii. Im wcześniej zostanie przeprowadzona profesjonalna ocena, tym szybciej można rozpocząć pracę nad odzyskaniem poczucia bezpieczeństwa i stopniowym powrotem do codziennego funkcjonowania.