Wiele osób kojarzy spektrum autyzmu przede wszystkim z dziećmi. W świadomości społecznej nadal funkcjonuje obraz dziecka mającego trudności w komunikacji, unikającego kontaktu wzrokowego lub wykazującego nietypowe zachowania. Tymczasem coraz więcej badań oraz doświadczeń klinicznych pokazuje, że wiele osób otrzymuje diagnozę spektrum autyzmu dopiero w wieku dorosłym. Niejednokrotnie są to osoby, które przez lata funkcjonowały bez świadomości przyczyny swoich trudności, przypisując je cechom charakteru, nieśmiałości, introwersji lub problemom natury psychicznej.

ASD (Autism Spectrum Disorder), czyli zaburzenia ze spektrum autyzmu, nie pojawiają się nagle w dorosłości. Są obecne od dzieciństwa, jednak u części osób objawy są na tyle subtelne, że pozostają niezauważone przez rodzinę, nauczycieli, a nawet specjalistów. Dotyczy to szczególnie osób z wysokim poziomem funkcjonowania, które nauczyły się maskować swoje trudności i dostosowywać do wymagań społecznych.

Czym jest ASD?

Spektrum autyzmu to neurorozwojowa odmienność wpływająca przede wszystkim na sposób odbierania informacji, komunikowania się oraz funkcjonowania społecznego. Osoby ze spektrum nie są chore psychicznie. Ich mózg po prostu przetwarza informacje w inny sposób niż u większości społeczeństwa.

Warto podkreślić, że określenie „spektrum” nie jest przypadkowe. Objawy mogą mieć bardzo różne nasilenie. Niektóre osoby potrzebują znacznego wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, podczas gdy inne kończą studia, rozwijają kariery zawodowe, zakładają rodziny i przez wiele lat nie zdają sobie sprawy z własnej neuroróżnorodności.

Dlaczego wiele osób otrzymuje diagnozę dopiero w dorosłości?

Jeszcze kilkanaście lat temu wiedza na temat autyzmu była znacznie mniejsza niż obecnie. Kryteria diagnostyczne były bardziej ograniczone, a specjaliści skupiali się głównie na najbardziej widocznych objawach.

Dodatkowo wiele osób nauczyło się przez lata obserwować innych ludzi i naśladować ich zachowania społeczne. Proces ten określa się jako maskowanie lub kamuflaż społeczny. Dzięki temu osoby w spektrum mogą sprawiać wrażenie dobrze funkcjonujących społecznie, choć często odbywa się to kosztem ogromnego wysiłku psychicznego.

Nierzadko pierwsze podejrzenia pojawiają się dopiero w momencie dużego przeciążenia psychicznego, wypalenia zawodowego, kryzysu w relacjach lub po diagnozie własnego dziecka.

Objaw 1. Trudności w rozumieniu niepisanych zasad społecznych

Jednym z najczęściej występujących objawów ASD u dorosłych są trudności w odczytywaniu subtelnych sygnałów społecznych.

Osoba może doskonale rozumieć zasady zapisane w regulaminie lub instrukcji, ale mieć problem z interpretacją sytuacji, które opierają się na domysłach, aluzjach czy niedopowiedzeniach.

Przykładowo:

• nie rozumie ironii lub sarkazmu,
• bierze wypowiedzi dosłownie,
• ma trudność z odczytywaniem intencji rozmówcy,
• nie zauważa sygnałów świadczących o znudzeniu rozmową,
• nie zawsze wie, kiedy powinno się zakończyć rozmowę.

Objaw 2. Chroniczne zmęczenie kontaktami społecznymi

Wiele osób ze spektrum potrafi uczestniczyć w spotkaniach, rozmowach czy wydarzeniach towarzyskich. Problem polega jednak na tym, że wymaga to od nich znacznie większego wysiłku niż od większości ludzi.

Po spotkaniu służbowym, imprezie rodzinnej czy konferencji mogą odczuwać silne wyczerpanie psychiczne i potrzebę izolacji.

Nie oznacza to niechęci do ludzi. Często wynika z konieczności ciągłego analizowania sytuacji społecznych i świadomego kontrolowania własnych zachowań.

Objaw 3. Nadwrażliwość sensoryczna

To jeden z objawów najczęściej pomijanych podczas samodzielnej oceny własnego funkcjonowania.

Osoby ze spektrum mogą odczuwać silny dyskomfort związany z:

• hałasem,
• intensywnym światłem,
• zapachami,
• określonymi fakturami materiałów,
• tłumem ludzi,
• wieloma bodźcami pojawiającymi się jednocześnie.

Przebywanie w centrum handlowym, otwartym biurze czy zatłoczonej restauracji może być dla nich wyjątkowo obciążające.

Objaw 4. Potrzeba rutyny i przewidywalności

Osoby z ASD często lepiej funkcjonują w uporządkowanym środowisku. Nagłe zmiany planów, niespodziewane sytuacje czy brak jasno określonych zasad mogą powodować silny stres. Nie oznacza to braku elastyczności. Problem polega na tym, że nieprzewidywalność wymaga dodatkowego przetwarzania informacji, co zwiększa poziom napięcia psychicznego.

Objaw 5. Intensywne zainteresowania

Charakterystyczną cechą ASD mogą być bardzo silne zainteresowania określonymi tematami.

Mogą dotyczyć:

• historii,
• transportu,
• psychologii,
• informatyki,
• motoryzacji,
• astronomii,
• muzyki,
• finansów.

Osoba potrafi spędzać wiele godzin na zgłębianiu wiedzy w wybranym obszarze i osiągać ponadprzeciętny poziom kompetencji.

Objaw 6. Trudności w relacjach

Wbrew stereotypom osoby ze spektrum potrzebują relacji i bliskości. Problemem nie jest brak potrzeby kontaktu z innymi ludźmi, lecz odmienny sposób komunikowania się.

Mogą pojawiać się trudności związane z:

• rozpoczynaniem znajomości,
• podtrzymywaniem relacji,
• rozpoznawaniem emocji innych osób,
• interpretacją zachowań partnera,
• rozwiązywaniem konfliktów.

Niejednokrotnie prowadzi to do poczucia samotności mimo obecności innych ludzi.

ASD a introwersja – to nie to samo

Wiele osób zastanawiających się nad diagnozą słyszy, że są po prostu introwertykami.

Introwersja oznacza preferowanie spokojniejszych form aktywności oraz potrzebę regeneracji w samotności. Nie wiąże się jednak z trudnościami w rozumieniu komunikacji społecznej czy nadwrażliwością sensoryczną.

Osoba introwertyczna zazwyczaj rozumie niepisane zasady społeczne, nawet jeśli nie zawsze chce uczestniczyć w życiu towarzyskim.

ASD a ADHD

Coraz częściej obserwuje się współwystępowanie ADHD i ASD.

Niektóre objawy mogą być podobne, jednak mechanizmy ich powstawania są różne.

W ADHD dominują problemy związane z uwagą, impulsywnością i organizacją działań. W ASD większą rolę odgrywają trudności społeczne, sensoryczne oraz potrzeba przewidywalności.

W praktyce wiele osób otrzymuje diagnozę obu zaburzeń jednocześnie.

Jak wygląda diagnoza ASD u dorosłych?

Proces diagnostyczny obejmuje zazwyczaj:

• szczegółowy wywiad psychologiczny,
• analizę historii rozwoju,
• standaryzowane narzędzia diagnostyczne,
• ocenę funkcjonowania społecznego,
• konsultacje ze specjalistami.

Diagnoza nie polega na wykonaniu jednego testu internetowego. Jest procesem wymagającym kompleksowej oceny funkcjonowania danej osoby.

Czy diagnoza w dorosłości ma sens?

Dla wielu osób diagnoza przynosi ogromną ulgę.

Pozwala zrozumieć własne doświadczenia, trudności oraz sposób funkcjonowania. Zamiast obwiniania się za „dziwność”, „nieśmiałość” czy „brak dopasowania”, pojawia się możliwość spojrzenia na siebie przez pryzmat neuroróżnorodności.

Diagnoza nie zmienia tego, kim człowiek jest. Może jednak pomóc lepiej zrozumieć siebie, zadbać o własne potrzeby oraz budować bardziej satysfakcjonujące relacje.

Kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?

Jeżeli od lat obserwujesz u siebie trudności w relacjach społecznych, nadwrażliwość na bodźce, potrzebę przewidywalności lub poczucie funkcjonowania „inaczej niż większość ludzi”, warto rozważyć konsultację z psychologiem zajmującym się diagnozą spektrum autyzmu u osób dorosłych.

Profesjonalna ocena może pomóc lepiej zrozumieć własne funkcjonowanie oraz znaleźć skuteczne sposoby radzenia sobie z codziennymi wyzwaniami.